Tekenen

Als je met een reusachtig scheermes alle huizen, bomen en andere obstakels weghaalt, houd je een gigantische stadsplattegrond over. Alle straten blijven zoals ze zijn. Helaas kost het meer moeite om drie dimensies weer
te geven in een plat vlak. Een appel kun je pletten, maar dan herken je er geen appel meer in. Je kunt hem doorsnijden, maar dan ziet hij er ineens heel anders uit. Door de eeuwen heen hebben talloze kunstenaars, met name schilders en architecten zich bezig gehouden met het zoeken naar oplossingen om dit probleem op
te lossen. Het meest simpel is om een doorsnee te maken, dus de appel echt doormidden te snijden en hem dan in te kleuren zoals de buitenkant eruit ziet. Je ziet een platte vorm van vruchtvlees en klokhuis met het uiterlijk van de ronde buitenkant met de schil. Het is zoals je als kind een huis tekent: vlak. Je noemt dit de opstand. Zo tekent een architect ze ook. Maar die wil meer. Een huis is ten slotte geen plat vlak. Hoe zit het met de ruimte? Het belangrijkste middel om dat in beeld te brengen, om diepte aan een tekening te geven is perspectief.

Perspectief
Als je midden tussen twee rails van een spoorlijn gaat staan en je kijkt in de verte dan lijkt het alsof ze steeds dichter bij elkaar komen. En op het laatst verdwijnen ze in één punt op de horizon. Dit kun je ook tekenen. Terwijl de rails plat op de grond liggen gaan de lijnen op de tekening van links- en rechtsonder naar midden boven. Je noemt dit perspectief. Kenmerkend voor perspectief is dat er altijd sprake is van een verdwijnpunt. Heel in de verte kun je de rails niet meer zien, zijn ze verdwenen. In je tekening komen ze ook bij elkaar en zie
je ze niet meer. Als je in een museum een willekeurig schilderij uitzoekt, kun je er denkbeeldige lijnen op trekken langs de afgebeelde voorwerpen en al die lijnen komen in het verdwijnpunt bij elkaar.

Het is een misverstand om te denken dat dit perspectief precies weergeeft hoe wij de wereld zien. Het is echter
te ingewikkeld om hier uit te leggen hoe dat precies zit. Het perspectief is tijdens de renaissance uitgevonden. Het is een soort truc die onze manier van waarnemen zeer dicht benadert. Maar daarnaast zijn er nog vele ander manieren om tegen de werkelijkheid aan te kijken en die te tekenen.

Verkleining
Een  gevolg  van  perspectief  is  een  vertekening  van  de  werkelijkheid.  Als  je  twee  even  grote  ballen  op  de spoorlijn legt, één tien meter bij je vandaan en één honderd lijkt de achterste een stuk kleiner. Als je een kubus tekent in  perspectief lijken  de  drie  verschillende vlakken  die  je  kunt zien  van  verschillende groottes te zijn. Terwijl bij een kubus alle zes de vlakken per definitie even groot zijn. Door eenzelfde voorwerp dat zich verder weg bevindt kleiner af te beelden krijg je een sterk ruimtegevoel: er ontstaat afstand.

Figuur 4-11: In het perspectief teken je voorwerpen van dezelfde grootte als je ze verder weg wilt laten
lijken. Doe je dat niet, dan klopt de maat niet meer

Overlapping
Rond 1825 schilderde de Oostenrijker Moritz von Schwind als een van de eersten een boer die in een korenveld aan het werk is. Maar niemand zal tegen hem gezegd hebben dat hij niet kon tekenen, omdat de boer geen benen had. Bij perspectief hoort dat iets wat verder naar achteren is geplaatst soms gedeeltelijk aan het zicht onttrokken wordt door iets wat op de voorgrond te zien is. De boer had wel degelijk benen, maar die waren door het opstaande korenveld niet te zien.

Overlapping is een heel belangrijk beeldend middel om diepte te suggereren.

Licht en schaduw
Plaats een cirkelvormig stuk karton op een afstand van een meter of vijf bij je vandaan. Leg daarnaast een bol met dezelfde diameter. Hoe kun je nu zien welke de bol is en welke de cirkel? Aan de vorm kun je het niet zien.

Ze zijn allebei rond en even groot. Toch pik je er feilloos de bol uit. Dat komt door de lichtval. Licht heeft op een driedimensionaal voorwerp (de bol) een heel ander effect dan op een tweedimensionaal voorwerp (de cirkel). Die ruimtelijkheid noem je plasticiteit. Welbeschouwd is het de weerkaatsing van het licht die er voor zorgt dat wij hoe dan ook een vorm kunnen herkennen. Ook hoe een vorm zich verhoudt tot de ruimte is waar
te nemen met behulp van licht. Of eigenlijk gebeurt dit door het ontbreken van licht op bepaalde plaatsen, oftewel door schaduw. Een bal die midden op een vloer ligt, heeft een andere schaduw dan een bal die in de hoek van een ruimte bij twee muren ligt.

Figuur 4-12: Schaduwwerking laat de ruimte van een voorwerp zien, maar ook waar het in de ruimte staat

Kleurverschillen en kleurverloop
Voor het zien van kleuren is licht nodig. Als je een knalrode, een felgele en een hardblauwe auto naast elkaar van je weg ziet rijden worden hun kleuren steeds minder sterk. Op het laatst vervagen de kleuren zo erg dat
je ze niet meer kunt onderscheiden. Ver weg weerkaatst het licht kleuren minder fel dan dichtbij. Je noemt dit verloop van kleuren, waarbij de kleuren steeds vager worden en uiteindelijk vervloeien tot een grijzige brij, atmosferisch perspectief of kleurperspectief.

Kleurverschillen kunnen ook ontstaan door verschillende soorten licht. Een jurk kan er aan het rek in een winkel heel anders uitzien dan bij daglicht.

Figuur 4-13: Naarmate kleuren verder weg zijn, neemt de kleurkracht af

Voor het weergeven van diepte en ruimtelijkheid in een plat vlak kun je dus gebruik maken van allerlei ‘trucs’.

Je kunt door verkleining en overlapping werken met geometrisch perspectief. Of je kunt door te variëren met licht en donker en met kleurverschillen en kleurverloop gebruik maken van atmosferisch perspectief.

Perspectief schetsen
Aan de hand van wat tekeningetjes volgt hier uitleg over een aantal hoofdzaken van het perspectief-schetsen. Lijnen die evenwijdig aan elkaar lopen, zullen elkaar nooit raken. In het perspectief (denk aan de spoorbaan)
wel, áls ze maar van je af lopen. Als je recht vooruit kijkt, dan komen alle lijnen die aan elkaar evenwijdig lopen
in hetzelfde punt uit. Dat punt ligt op de horizon. En de horizon is gelijk aan de ooghoogte.

Figuur 4-14: Mensen van dezelfde lengte teken je verder weg kleiner, maar met hun ogen ter hoogte van
de horizon (rechts). Doe je dat niet, dan worden het mensen van verschillende lengte (links)

Het standpunt is de plek die je inneemt als je naar iets kijkt. Het bepaalt je blikveld. Kijk je naar voren, dan verdwijnen evenwijdige lijnen op de horizon. Kijk je van een toren naar beneden, dan lopen de lijnen van boven naar beneden steeds dichter naar elkaar toe. Kijk je van beneden naar boven, dan is dat andersom.

Figuur 4-15: Als je voor een hoog gebouw staat en naar boven kijkt, dan lopen de evenwijdige lijnen naar
elkaar toe

Verschillende standpunten
Het is misschien een open deur, maar je perspectief wordt bepaald door de plaats van je ogen. Als je loopt kijk
je anders tegen je omgeving aan dan als je op je rug ligt. Meestal zul je dingen rechtop staand bekijken. Dat betekent voor de meesten op een hoogte van ongeveer 1.70 a 1.80. Dat is ook de manier waarop we het meest gewend zijn om dingen te bekijken: recht ertegen aan. Omdat mensen meestal zittend naar de tv kijken, staat dat apparaat niet te hoog. Je ziet televisiebeelden dus net zo als de rest van de wereld. Maar soms zijn die beelden zelf uit een heel ander perspectief bekeken. Je kunt met een camera op de grond gaan liggen of zelfs
in een putje in de grond. Je kunt ook op een ladder gaan staan of zelfs vanuit een vliegtuig filmen. Voor een frisse blik op de wereld kan het geen kwaad als je af en toe eens op je hurken gaat zitten. Je noemt dat dan kikkerperspectief. Ook af en toe ergens bovenop klimmen, zodat je een zogenaamd vogelvluchtperspectief krijgt, kan je manier van kijken beïnvloeden. Zeker als het gaat om presentatie is het handig om je werk vanuit verschillende standpunten te bekijken. In het taalgebruik zijn standpunt en perspectief vaak synoniem. In de
zin ‘vanuit welk perspectief zie je dat’ wordt eigenlijk standpunt bedoeld

Meestal teken je dingen alsof je er (gedeeltelijk) op kijkt. Vaak is dat gek, want de bovenkant van dat voorwerp
is boven je ooghoogte. Een luciferdoosje op de tafel voor ons zie je grotendeels van bovenaf. Maar een lamp aan het plafond meestal van onderaf. Eigenlijk is het heel simpel: als je recht vooruitkijkt dan teken je alles wat lager is dan je ogen een beetje van bovenaf en alles dat hoger is een beetje van onderaf.

Figuur  4-16:  Vooraanzicht  (links)  en  bovenaanzicht  (rechts)  van  vier  blokken.  Het  verticale  vlak  rechts bevindt zich dus achter de drie horizontale. De drie horizontale blokken worden vertekend door het per- spectief.

Vaak zie je van een voorwerp niet alleen maar de voorkant, maar ook een stuk van de zijkant. Dan kun je
eigenlijk niet meer met één verdwijnpunt tekenen. Immers, je ziet de horizontale lijnen dan niet meer horizontaal. Ze lopen schuin omhoog (als je er op kijkt) of omlaag, als je met je ogen er onder zit.

Figuur 4-17: Dit kan eigenlijk niet. Als je de zijkant B ziet, dan zie je A niet als een horizontale lijn, maar
ook schuin

Figuur 4-18: Lijn A loopt nu ook schuin weg

De twee verdwijnpunten moeten niet te dicht bij elkaar liggen. Een beginnersfout die vaak gemaakt wordt, is
dat je op een staand A4-tje tekent en toch allebei de verdwijnpunten nog op dat papiertje zet. Je krijgt als je ze
te dicht bij elkaar tekent een soort groothoeklens-effect. Om te oefenen leg je een groot vel papier onder je A4- tje, zodat de hulplijnen wel getekend kunnen worden, maar buiten je eigen tekenvelletje.

Figuur 4-19: Nog steeds geldt: lijnen die van je weglopen en evenwijdig aan elkaar zijn, komen op de horizon samen in hetzelfde vluchtpunt. De kubus is onder de horizon getekend. Hij is lager dan je ogen
en je kijkt er dus bovenop

Figuur 4-20: In deze figuur zie je hoe je een kubus boven je ogen kunt tekenen. Draai de tekening maar
eens om

Figuur 4-21: Als je de vluchtpunten op de horizon te dicht bij elkaar zet, krijg je een sterke vertekening.
Omdat ze vaak buiten je vel papier terechtkomen, kun je als hulpmiddel een groter vel papier onder je tekening leggen

Bij presentatietekeningen moet je vaak een bloemenarrangement tekenen in een ruimte. De constructie van
die ruimte is gebaseerd op dezelfde constructie als bijvoorbeeld een blok dat in die ruimte staat en waaromheen
je arrangement geplaatst gaat worden. Het verschil zit hem er alleen in, dat andere stukken van de hulplijn de werkelijke lijn gaan worden.

Figuur 4-23: Een hoek aan de binnenkant getekend.

Het verschil tussen de figuren 4.22 en 4.23 is dat bij figuur   hulplijn A echt getekend wordt vóór hij bij lijn B
komt. In figuur  wordt hij pas ná het passeren van lijn B echt getekend. Tip: Als je de horizon hebt getekend,
is het handig om eerst de hoekhoogte (lijn B) te tekenen.